Odluka Vlade da granicu ovogodišnjeg zaduženja podigne na 2,5 milijardi maraka i predstavi je kao rutinski instrument očuvanja finansijske stabilnosti u drugi plan je gurnula činjenicu da je riječ o najvećem iznosu dozvoljenog zaduženja u istoriji Republike Srpske.
Vlada povećanje dugoročnog zaduženja u ovoj godini za dodatnih 804 miliona KM objašnjava potrebom za refinansiranjem postojećih obaveza i očuvanjem likvidnosti budžeta.
Ipak, iza administrativnog jezika krije se svojevrsna anestezija velikim brojevima, pojava u kojoj cifre postaju toliko velike da gube stvarno značenje za običnog čovjeka.
Zato je CAPITAL obračunao koliko je to 2,5 milijardi maraka i šta taj iznos znači u praksi. Koliko je to plata i penzija, koliko se škola i vrtića može sagraditi i koliku hrpu bismo dobili kada bismo naslagali novčanice jednu na drugu.
Koliko je to u platama?
Za većinu građana, koji svoje porodice izdržavaju sa prosječnom platom od oko 1.643 KM, razlika između miliona i milijarde odavno je izgubila praktično značenje.
Zaduženje od 2,5 milijardi maraka, odnosno od 2.500.000.000 KM, predstavlja čak 1.521.607 njegovih mjesečnih plata.
Iznos za koji vlast planira da zaduži građane samo u ovoj godini je dvostruko veći od ukupnih godišnjih rashoda koje Republika Srpska izdvaja za lična primanja i bruto plate svih budžetskih korisnika (prosvjete, policije, uprave i pravosuđa), a koji se kreću od 1,2 do 1,3 milijarde KM.
Dug od 2,5 milijardi KM takođe znači i da će svaki građanin od ove godine biti dužan 2.270 maraka, od tek rođene bebe do posljednjeg penzionera.
Kada bi jedna osoba taj novac trošila ravnomjerno tokom godine, to bi značilo da će “spiskati” gotovo sedam miliona maraka dnevno ili oko 285.000 maraka svakog sata.
Međutim, kada bi se svaki dan vraćala jedan milion maraka, taj kredit bi otplatila tek za sedam godina.
Kada bi ta osoba počela da broji novac brzinom od jedne marke u sekundi, da prebroji 2,5 milijardi maraka trebao bi joj cijeli život, odnosno 80 godina bez prestanka.
Odlučimo li da za 2,5 milijarde maraka kupimo polovne automobile vrijedne 5.000 KM, mogli bismo ih kupiti pola miliona, odnosno za svako domaćinstvo po jedno.
25 novih bolnica
Takođe, ovaj iznos se može “pretvoriti” u vrtiće i to 500 njih ako bi svaki koštao izdašnih pet miliona maraka.
Za 2,5 milijardi maraka mogle bi se izgraditi ili potpuno obnoviti desetine bolnica i domova zdravlja, nabaviti savremeni dijagnostički uređaji i godinama finansirati nabavka lijekova i medicinskog materijala za zdravstveni sistem Republike Srpske.
Tačnije, ako je nova bolnica stotinjak miliona maraka, za ovaj novac moglo bi se napraviti njih 25 i to od nule.
S obzirom na to da je najveća novčanica od 200 KM, da bi se 2,5 milijardi maraka isplatile isključivo u ovim apoenima, trebalo bi nam tačno 12,5 miliona komada.
Može i još slikovitije: Ako je jedna novčanica teška gram, papirni novac u ovom iznosu bi iznosio 12,5 tona.
Da bi ovu gomilu prevezli sa jedne tačke na drugu, trebao bi vam ozbiljan teretni kamion.
Takođe, kada bi se te novčanice od 200 KM poredale jedna na drugu u visinu, dobili bismo stub visok 1,25 kilometara.
Podsjetimo, Republika Srpska je 2007. godine prodajom “Telekoma Srpske” inkasirala oko 1,25 milijardi maraka, što je i danas jedna od najvećih jednokratnih uplata u istoriji javnih finansija RS.
Kako je potrošen novac od prodaje „Telekoma Srpske“
Taj iznos bio je dvostruko manji od planiranog zaduženja u ovoj godini, ali je u to vrijeme predstavljao finansijski događaj bez presedana.
Iako je dio novca iskorišten za budžetske potrebe i investicije, ekonomisti već godinama upozoravaju da iza tog priliva nisu ostali razvojni projekti koji bi dugoročno promijenili ekonomsku sliku Republike Srpske.
Vlada RS je tada kreirala Razvojni program Republike Srpske, a novac je zvanično podijeljen na ekonomsko-socijalnu komponentu gdje je kroz bespovratna sredstva za projekte potrošeno 612 miliona maraka i privredno-razvojnu, odnosno na osnivanje Investiciono-razvojne banke RS preko koje su plasirani krediti.
Predsjednik Udruženja ekonomista SWOT Saša Grabovac kaže da samo zaduživanje nije nužno problematično, ali da način trošenja novca i uslovi pod kojima se on pribavlja mogu imati dugoročne posljedice.
– Krediti koje odobravaju međunarodne finansijske institucije, poput EBRD-a i MMF-a, uglavnom dolaze uz određene uslove i mehanizme kontrole. Iskustvo sa novcem od prodaje Telekoma Srpske pokazalo je koliko su takvi mehanizmi važni. Taj prihod se vremenski poklopio sa globalnom ekonomskom krizom, a kasnije i velikim poplavama, što je pokazalo koliko je teško upravljati velikim iznosima kada ne postoje spoljne kontrole i ograničenja trošenja – kaže Grabovac.
S obzirom na pogoršanje uslova zaduživanja koje nas očekuje u budućnosti, ističe Grabovac, refinansiranje postojećih dugova biće sve teže.
– Takav model vraćanja obaveza koriste i velike ekonomije poput SAD-a i Njemačke, ali se mi ne možemo porediti sa njima. Čak se i te zemlje suočavaju sa rastom troškova zaduživanja i nepovoljnijim uslovima na finansijskim tržištima. Kao mala ekonomija, možemo očekivati još nepovoljnije uslove finansiranja, uključujući rast kamatnih stopa. Država kao investitor često donosi odluke vođena političkim i socijalnim ciljevima, a ne isključivo ekonomskom isplativošću. Zato je važno da javna sredstva budu trošena što efikasnije i transparentnije – kaže Grabovac, piše CAPITAL.ba.
