Novac se dijeli na osnovu nedovoljno uređenih pravila, a javnost ne zna mnogo ni o razlozima ni o efektima zbog kojih je podijeljen jer institucije ne dozvoljavaju uvid u podatke o trošenju.
Krajem decembra 2020. godine malu opštinu na sjeverozapadu Bosne i Hercegovine zadesila je nevolja − nerazvijenu Kostajnicu potresao je jak zemljotres u kojem je troje ljudi povrijeđeno, a skoro hiljadu objekata oštećeno.
Štetu procijenjenu na 9,6 miliona maraka lokalna vlast nije mogla sama da popravi jer je već bila prezadužena. No, značajnija pomoć nije stizala ni sa drugih nivoa u zemlji – Vlada Republike Srpske dala je tek 300.000 maraka.
Iz budžetske rezerve Republike Srpske, formirane za pomoć u ovakvim hitnim i nepredviđenim situacijama, za pomoć Kostajnici stigla je još 71 hiljada KM do kraja 2024. godine.
Republika Srpska je od kraja 2019. do kraja 2024. godine sa ove budžetske stavke podijelila 53,8 miliona KM, ali je tek mali dio tog novca utrošen za pomoć građanima u hitnim situacijama. Ovim novcem finansirane su javne institucije, sportski klubovi i pojedinci, udruženja i privatne firme.
Novac se dijeli na osnovu nedovoljno uređenih pravila, a javnost ne zna mnogo ni o razlozima ni o efektima zbog kojih je podijeljen jer institucije ne dozvoljavaju uvid u podatke o trošenju.
Zaboravljeno mjesto
Kostajnica nije mogla mnogo da učini sa pomoći koja joj je stigla od Vlade Republike Srpske niti sa dodatnih 150 hiljada maraka budžetskih rezervi države i Kantona Sarajevo.
Načelnik opštine Nikola Janjetović kaže da su tražili pomoć za sanaciju od RS.
– Odgovor je, zapravo, bio da je postignut dogovor sa Srbijom i da će nam Srbija obezbijediti taj dio sredstava – istakao je.
Pet godina nakon potresa objekti su najvećim dijelom sanirani donacijom od 6 miliona maraka iz Srbije. I preostali radovi na javnim zgradama za koje treba do dva miliona maraka trebali bi biti završeni ovim novcem.
– Naš budžet ne može da iznese nijedan značajniji, ma čak i beznačajni infrastrukturni projekt – kaže načelnik Janjetović i dodaje:
– Za nas je i 100.000 maraka mnogo. Kako god nekome tih 100.000 maraka izgledalo smiješno, nama je mnogo – ističe on.
Iako su pomoć tražili od svih nivoa vlasti u BiH, ona je uglavnom stizala od donatora izvana. Osim novca iz Srbije, Kostajnica je dobila i ukupno 653.000 maraka od švajcarske humanitarne organizacije „Karitas“, Crvenog krsta, Pokrajinske Vlade Vojvodine i drugih donatora.
Odbornik u Skupštini opštine Nenad Reljić (SDS) smatra da je to zato što Kostajnica, iz koje ljudi uglavnom odlaze, nema značajno biračko tijelo:
– Sve te veće pozicije koje sve partije popunjavaju nisu zainteresovane za ovo mjesto i normalno da će on odlučiti da dâ neke veće iznose mjestima gdje može dobiti više glasova – kaže on.
Od potresa do kraja 2024. godine RS je podijelila 46,6 miliona maraka iz budžetske rezerve, a najveći dio je podijeljen odlukama Vlade.
Od tog iznosa 1,5 miliona maraka je izdvojeno za sanaciju šteta od požara, sprečavanje zaraznih bolesti kod stoke i borbu protiv epidemije korona virusa.
Vlada Republike Srpske je u zadnjih pet godina na raspolaganju imala između 80 i 150 miliona KM rezerve godišnje, u zavisnosti od ukupnog budžeta.
Premijer raspolaže sa milion, a ministar finansija sa 50.000 maraka za hitne i nepredviđene izdatke.
Vlada RS je tokom četiri godine iz rezerve dala 6,4 miliona KM za predstavništva i promociju u Rusiji i Austriji iako ih svake godine finansira sa više od milion KM iz redovnog budžeta.
Iz predstavništava nisu odgovorili na upit novinara Centra za istraživačko novinarstvo (CIN) o utrošku novca iz budžetske rezerve.
U izvještajima o njihovom radu fokus je na aktivnostima, a ne na efektima.
Uglavnom se bave pružanjem podrške, organizacijom posjeta i sastanaka, učešćem na forumima i konferencijama, uspostavljanjem kontakata, istraživanjem tržišta i prevođenjem dokumenata. Dio toga rade onlajn.
Nisu navedeni ni rezultati o realizovanim investicijama, radnim mjestima, rastu izvoza, završenim projektima i povećanju broja turista. Zbog toga je teško procijeniti stvarni efekat njihovog rada i opravdanost novca koji troše u zemljama gdje BiH već ima ambasade koje se mogu baviti navedenim aktivnostima.
Iz rezerve je sufinansiran i teniski turnir „Srpska Open“ sa 2,8 miliona KM. Uz dodatne milione maraka sa drugih stavki i iz drugih budžeta u Republici Srpskoj, turnir je održan 2023. u Banjaluci, a potom, uprkos obećanjima o ostanku, odlukom vlasnika licence Jona Tirijaka preseljen u Bukurešt u Rumuniju.
– Nije nam poznato sa kojih budžetskih stavki je vršeno finansiranje turnira i na koji način – rekli su za CIN iz Teniskog saveza Republike Srpske i dodali da je najznačajniji dio potrošen na građevinske radove.
Iako tereni danas izgledaju zapušteno, iz Teniskog saveza tvrde da se koriste i da nisu ostavljeni da propadaju, kao i da nastoje da osiguraju novac za postavljanje krova.
– Što se teniskog tog terena tiče, on zaista propada i ni u kakvoj funkciji nije. Jedino je poslije tog teniskog turnira održan jedan turnir u košarci i to je to – rekla je Dijana Ješić, odbornica Narodnog fronta u Skupštini Banje Luke.
Gradska uprava je na dvije godine terene ustupila Savezu uoči radova i održavanja turnira. Odluka o ustupanju je prestala da važi u aprilu 2025, ali terenima i dalje upravlja Savez.
Iz budžetske rezerve RS je otišlo i najmanje 3,8 miliona maraka za vjerske objekte, te 4 miliona Gradu Istočno Sarajevo, uz nedorečena objašnjenja kao što su “finansijska pomoć”, „prevazilaženje krize uzrokovane korona virusom“ i “realizacija poslovnih aktivnosti”.
Skoro pola miliona otišlo je za nabavku tri automobila za Ministarstvo unutrašnjih poslova RS.
Vlasti u Republici Srpskoj iz rezerve finansiraju i Fudbalski klub „Borac“. Od 2014. klub je iz rezerve dobio 2,8 miliona maraka kao „finansijsku pomoć“ dok su istovremeno prihodi kluba porasli za 13 miliona maraka. Niko iz „Borca“ novinarima CIN-a nije odgovorio na pitanja o utrošku dobijenog novca.
– Interventna sredstva su namijenjena isključivo da se pomogne u hitnim situacijama, u situacijama kada nemate predviđena sredstva u budžetu, a morate hitno da reagujete, recimo kod nekih elementarnih nepogoda ili tome slično, ali na ovaj način mislim da je zloupotrijebljena i obesmišljena sama suština te budžetske rezerve – objašnjava Srđan Traljić iz Transparency International BiH.
Bivši premijer Radovan Višković kaže za CIN da nema nadležnost da priča o načinima na koje je Vlada u njegova dva mandata odlučivala o podjeli ovih miliona jer više nije premijer. Vlada RS nije odgovorila na pozive novinara CIN-a za razgovor o ovoj temi.
Biznis na banjalučki način
Novac iz rezervi teško dolazi do područja pogođenih prirodnim ili drugim nepogodama, ali na pojedine adrese stiže iz godine u godinu, skoro kao redovnim budžetskim korisnicima.
Firme i udruženja bivšeg glavnog urednika „Nezavisnih novina“ Dragana Jerinića i nekadašnje novinarke „Glasa Srpske“ Brankice Tejić-Jerinić dobili su 599.000 maraka iz budžetske rezerve od 2019. do 2024. godine.
Odmah po osnivanju firme za promociju i reklamu “Conectar” 2020. godine u Banjoj Luci, stiglo je 15 hiljada maraka od tadašnjeg premijera RS Radovana Viškovića.
U Konsolidovanom izvještaju o izvršenju budžeta RS piše da je u pitanju podrška nevladinim organizacijama “u prevazilaženju posljedica izazvanih epidemijom korona virusa”. Prema istom izvještaju, nijedna druga firma niti udruženje nisu dobili novac iz rezerve u ovu svrhu.
Jerinić, ipak, tvrdi da je novac bio za internet stranicu na kojoj su objavljivani podaci o oboljelima od korona virusa u RS, a na osnovu prijedloga koji su poslali Vladi. “Mi smo to svako jutro ažurirali kako pošalju domovi zdravlja. Pošto je to prošlo, korona virus, mi smo taj sajt i ugasili.”
Jerinićeve firme godinama dobijaju poslove na tenderima entitetskih institucija, a on kaže da je blizak sa svakom vlasti u RS. Ipak, tvrdi da ne dobija novac zbog toga.
– I kad je SDS bio na vlasti i kad je SNSD na vlasti, ja jesam blizak vlastima RS. Ne vidim ja tu nešto sporno – rečeno je.
Isto tako je, kaže, dobio i 20 hiljada maraka za firmu “Info 5” koju je osnovao 2008. sa Brankicom Tejić-Jerinić. Firma se bavi savjetovanjem u odnosima s medijima, organizacijom događaja, upravljanjem projektima, izradom biltena i istraživanjem tržišta. Novac su dobili od Viškovića za organizaciju digital marketing konferencije.
– Znači, jednostavno: mi apliciramo i nama se to odobri. E, sad, da li je to budžetska rezerva ili nije, ja to stvarno ne znam, ali to je, jednostavno, neka uhodana praksa kako se radi sa institucijama Vlade RS – objašnjava Jerinić put do hiljada maraka iako budžetska rezerva ne služi za finansiranje projekata privatnih organizacija i pojedinaca.
Jerinić je novinarima CIN-a najprije obećao dostaviti izvještaje o projektima koji su finansirani iz budžetske rezerve, a kasnije je rekao da ih nema.
Jerinići dobijaju novac iz rezerve RS i za udruženja. Dragan je generalni sekretar Udruženja „Proizvođači električne energije iz obnovljivih izvora“. Udruženje je za četiri godine iz rezerve dobilo 80.000 maraka za kampanje o energetskoj održivosti.
– To nisu čak ni velika sredstva, ti se ne možeš obogatiti na tim sredstvima – kaže Jerinić.
Brankica Tejić-Jerinić je odgovorno lice Udruženja građana CES koje je od Vlade RS i Staše Košarca dobilo ukupno 50.000 maraka za edukativne kampanje portparola.
Srđan Traljić iz TIBiH ističe da javna sredstva moraju biti dodijeljena na osnovu jasnih kriterija i sa transparentnim izvještajima o impaktu, što ovdje nedostaje. Pored novca iz rezervi, Jerinićeve firme „Info Five“, “Conectar”, “Info 5” i “Grape” su od 2019. godine s Vladom RS sklopile ugovore vrijedne više od 400 hiljada maraka.
Posebno se izdvaja platforma businessrpska.com koja je građane koštala najmanje 775 hiljada maraka, od čega je 454.000 KM plaćeno iz budžetske rezerve, iako platforma ima zanemarljiv broj pratilaca i pregleda na društvenim mrežama.
Po zakonu i stranačko-prijateljskoj liniji
Ministarstvo finansija RS tvrdi da je sve po zakonu, ali odbija dostaviti dokumentaciju o udruženjima kojima rukovode članovi SNSD-a ili osobe bliske Miloradu Dodiku.
Više od 200.000 maraka podijeljeno je takvim udruženjima, uključujući Džudo klub “Randori”, Udruženje “Politikolog” Milana Ljepojevića, te Fondaciju “Srpska kuća” Gorice Dodik.
Poslanici opozicije u NSRS, poput Milana Savanovića i Bojana Kresojevića, tvrde da se sredstva tretiraju kao budžetska diskrecija i da nema jasnih kriterija ni društvene koristi, dok poslanici vlasti smatraju da je raspodjela opravdana.
Izvještaji revizora pokazuju da se vlast zadužuje za budžetsku rezervu, ali taj novac ne troši na hitne situacije, što revizori navode samo informativno bez konkretnih preporuka.
SRPSKAINFO
