Novi kilometri rijeka u Republici Srpskoj su sačuvani – barem za sada. Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju RS odbilo je da izda rješenje o odobravanju Studije uticaja na životnu sredinu za izgradnju male hidroelektrane (mHE) „Nevačka“ na rijeci Stupčanici, u opštini Han Pijesak.
Odluka znači da dio Stupčanice, koji je godinama bio predmet pokušaja izgradnje male hidroelektrane, nastavlja da teče slobodno. Projekat instalisane snage 1,6 MW (kasnije smanjene na 960 kW), sa planiranom godišnjom proizvodnjom od 6,5 GWh, sada je vraćen na početak – uprkos činjenici da je koncesioni ugovor potpisan još 2018. godine.
Iz Centra za životnu sredinu poručuju da je Ministarstvo prihvatilo argumente iznesene tokom javnog uvida.
– Slučaj mHE Nevačka pratimo od početka, i ukazali smo na propuste koji su napravljeni prilikom ove i svih prethodnih procjena uticaja na životnu sredinu – navode iz Centra.
Prema njihovim primjedbama, planirana izgradnja podrazumijevala bi fragmentaciju staništa i degradaciju ribljeg fonda, uz nefunkcionalne riblje staze koje, kako ističu, „u praksi ne funkcionišu“. Posebno su problematizovali korištenje zastarjelih hidroloških podataka, bez adekvatnih dugogodišnjih mjerenja proticaja novijeg datuma, i bez uzimanja u obzir smanjenja vodostaja usljed klimatskih promjena.
U dopuni Prethodne procjene uticaja na životnu sredinu iz avgusta 2023. godine vidi se da je projekat planiran kao protočno-derivaciono postrojenje, sa instaliranim protokom od 1,60 m³/s i Crossflow turbinom snage 960 kW. Predviđen je vodozahvat sa ribljom stazom, taložnicom, dovodnim cjevovodom dužine oko 1.367 metara i mašinskom zgradom. U dokumentu se navodi i bruto pad od 78,50 metara te planirani zahvati u koritu rijeke, uključujući betonske pragove, rešetke i prelivne objekte.
Upravo ti zahvati bili su predmet osporavanja. U ranijoj verziji studije priznaje se da bi tokom izgradnje došlo do krčenja vegetacije, zamućenja vodotoka, emisije prašine, buke i vibracija, kao i promjene vodostaja i mogućeg zagađenja gorivima. Iako se ti uticaji opisuju kao „ograničenog karaktera“, stručnjaci iz Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede RS, kao i iz Republičkog zavoda za zaštitu kulturno-istorijskog i prirodnog nasljeđa, ocijenili su da je studija nedovoljno elaborirana i da ne daje jasne odgovore o uticaju na biodiverzitet.
Područje Han Pijeska je 2023. godine proglašeno vazdušnom banjom, što je dodatno naglasilo značaj očuvanja prirodnih vrijednosti.
Iza projekta stoji firma „New Energy“ d.o.o., registrovana 2017. godine sa osnivačkim kapitalom od 2.000 KM. U maju 2018. godine tadašnji ministar energetike i rudarstva Petar Đokić potpisao je sa ovom firmom ugovor o koncesiji na period do 2068. godine. Jedan od suvlasnika firme je Goran Tadić, vozač upravo ministra Đokića i jedan od lidera moto kluba „Noćni vukovi“ u BiH.
„Nisam upoznat niti želim da znam kakvi su poslovni planovi i aktivnosti mog vozača“, izjavio je tada ministar Đokić, nakon što je otkrivena vlasnička struktura firme.
Iz Ministarstva su tvrdili da nisu znali ko stoji iza firme dok Komisija za koncesije RS nije završila postupak izbora najpovoljnijeg ponuđača, te da je postupak bio „javan i transparentan“. Firma je, prema navodima Ministarstva, dostavila dokaz banke o spremnosti da prati investiciju, procijenjenu na oko 3,3 miliona KM.
Međutim, rok od dvije godine za pribavljanje dozvola i izgradnju objekta odavno je probijen, a koncesija nije raskinuta. Projekat je u međuvremenu „korigovan“, sa smanjenom instalisanom snagom, uz obrazloženje da nova mjerenja nisu potvrdila ranije planirani kapacitet.
Slučaj „Nevačka“ tako ponovo otvara pitanje sistema dodjele i kontrole koncesija u Republici Srpskoj – od vlasničkih veza i sukoba interesa, do višegodišnjeg nepoštovanja rokova bez ozbiljnih posljedica.
Za sada, Stupčanica ostaje slobodna rijeka. Ali činjenica da koncesioni ugovor i dalje važi pokazuje da ova priča još nije završena.
GERILA
